Naszą misją jest ochrona Polaków przed ślepotą

POSTĘP W LECZENIU DZIEDZICZNYCH CHORÓB SIATKÓWKI

Badania nad dziedzicznymi chorobami siatkówki (IRD) postępują na wielu polach.
Wiele potencjalnych terapii przechodzi do późniejszych etapów badań klinicznych. Jednocześnie badacze odkrywają nowe sposoby radzenia sobie z największymi wyzwaniami w leczeniu IRD.

KOLEJNE TERAPIE ZBLIŻAJĄ SIĘ DO METY

Opracowanie nowego leczenia to długi proces, a większość eksperymentalnych terapii, które wykazują obiecujące wyniki w laboratorium, nigdy nie trafia do badań klinicznych. Jednak kilka potencjalnych terapii IRD przekształciło się właśnie w „kluczowe” badania, zwykle fazy 2. lub 3., które są zazwyczaj potrzebne, zanim terapia może zostać skierowana do zatwierdzenia.
Jednym z najbardziej zaawansowanych jest tinlarebant, doustne lek podawany raz dziennie w leczeniu choroby Stargardta wywołanej mutacjami w genie ABCA4. W 2025 r. ogłoszono wyniki badania fazy 3 DRAGON, w którym tinlarebant spowolnił przyrost obszarów uszkodzenia siatkówki o około 36 procent w porównaniu z placebo. Na początku września amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) zgodziła się na jego przegląd, a decyzja spodziewana jest na 2027 rok. Jeśli będzie pozytywna, tinlarebant może stać się pierwszym zatwierdzonym lekiem na chorobę Stargardta.
Inne doustne leczenie, gildeuretynol Alkeusa (ALK-001), również weszło do kluczowego badania fazy 3. Gildeuretinol został zaprojektowany, aby zmniejszyć powstawanie toksycznych produktów ubocznych witaminy A, które przyczyniają się do uszkodzeń siatkówki przy chorobie Stargardta.
Postępy poczyniono także w zakresie OCU400, eksperymentalnej terapii genowej na retinitis pigmentosa (RP). W przeciwieństwie do tradycyjnych terapii zastępczych genów, celujących w jeden konkretny zmutowany gen, OCU400 dostarcza gen zwany NR2E3,
który pomaga regulować wiele procesów ważnych dla zdrowia siatkówki. To podejście „genu modyfikatora” może potencjalnie przynieść korzyści osobom z RP wywołanym różnymi mutacjami. Zapisy do badania liMeliGhT fazy 3. zostały zakończone, a wyniki spodziewane są na początku 2027 roku.
Do kluczowych badań przechodzi też terapia genowa, ATSN-201 retinoschizy sprzężonej z chromosomem X (XLRS). Wczesne testy wykazały zachęcające zmiany w strukturze siatkówki i w pomiarach funkcji wzrokowych oraz dobry profil bezpieczeństwa, co skłoniło Atsena Therapeutics do rozpoczęcia badania fazy 3. LIGHTHOUSE. Pierwszy uczestnik już otrzymał leczenie, a wyniki spodziewane są w 2028 roku.
Oczywiście nie ma gwarancji, że leczenie zostanie ostatecznie zatwierdzone. Jednak widać, że coraz więcej terapii na IRD osiąga etap rozwoju, na którym naukowcy mogą uzyskać znacznie bardziej definitywne odpowiedzi na temat ich bezpieczeństwa i skuteczności.

ZNAJDOWANIE NOWYCH DRÓG OBEJŚCIA STARYCH BARIER
Leczenie choroby Stargardta wyróżnia się w tym roku nie tylko postępem terapii tinlarebant, ale także liczbą różnych podejść do leczenia wchodzących do badań klinicznych.
Większość przypadków choroby Stargardta jest spowodowana mutacjami w genie ABCA4. Jednym z wyzwań związanych z opracowaniem tradycyjnej terapii genowej jest wielkość ABCA4 – tak duża, że nie mieści się w nośnikach transportowych, takich jak wektory adeno-powiązane z wirusami (AAV), powszechnie stosowane w innych terapiach genowych siatkówki, np. w Luxturnie.
Naukowcy obecnie testują różne sposoby obejścia tego problemu.
VG801 firmy VeonGen wykorzystuje dwa wektory AAV do dostarczania różnych części genu ABCA4, które następnie są ponownie składane wewnątrz komórek siatkówki.
Wstępne wyniki trwającego badania fazy 1/2 wykazały poprawę niektórych parametrów funkcji wzroku, bez poważnych zdarzeń niepożądanych.
SB-007 firmy SpliceBio wykorzystuje inną strategię podwójnego wektora, połączoną z technologią łączenia białek, aby odtworzyć pełnowymiarowe ABCA4 wewnątrz komórek siatkówki. Badanie ASTRA fazy 1/2 przeszło już w fazę rozszerzania dawki, w której porównywane są efekty różnych dawek SB-007 z nieleczoną grupą kontrolną.
Za nimi pojawia się więcej podejść. ATSN-401 firmy Atsena, kolejna terapia genowa z podwójnym wektorem dla choroby Stargardta, jest obecnie w trakcie badań przedklinicznych niezbędnych przed rozpoczęciem badań na ludziach. OCU410ST całkowicie unika zastąpienia ABCA4. Podobnie jak OCU400, jest to terapia genowa modyfikująca, zaprojektowana do wpływania na biologiczne szlaki zaangażowane w zdrowie siatkówki. Podlega ocenie w fazie 2/3 badania.
Różnorodność tego procesu jest ważna i powinna zwiększyć szanse na znalezienie skutecznych metod leczenia. Zamiast polegać na jednym rozwiązaniu, naukowcy testują wiele sposobów leczenia tej samej choroby.
Inni chorzy z IRD również korzystają z nowych programów leczenia. Badanie fazy 1/2, sponsorowane przez Opus Genetics, rozpoczęło badania OPGx-MERTK pod kątem RP spowodowanego mutacjami w MERTK, a badania przedkliniczne analizują potencjalne terapie RP wywołane mutacjami w LRAT i PRPF3.
Podczas gdy naukowcy opracowują terapie znanych już genów IRD, nowe odkrycia pomagają identyfikować nieznane dotychczas genetyczne przyczyny chorób. Duże międzynarodowe badanie opublikowane w Nature Genetics zidentyfikowało warianty w kilku małych genach jądrowego RNA jako przyczynę niesyndromowego RP. W przeciwieństwie do większości znanych genów IRD, te geny nie wytwarzają białek. Zamiast tego produkują małe cząsteczki RNA zaangażowane w przetwarzanie informacji genetycznych.
Naukowcy szacują, że warianty tych genów mogą wyjaśnić około 1,4 procent wcześniej niezdiagnozowanych przypadków RP, potencjalnie dostarczając odpowiedzi dla osób, u których wcześniejsze badania genetyczne nie wykazały przyczyny choroby.
Nawet na wczesnym etapie programy te stanowią istotne rozszerzenie zakresu diagnostyki i leczenia.

WYKRACZANIE POZA JEDEN GEN I JEDNO LECZENIE

Z IRD zostało powiązanych ponad 300 genów. Ta różnorodność genetyczna stanowi poważne wyzwanie: leczenie zaprojektowane dla jednego genu może mieć znaczenie tylko dla stosunkowo niewielkiej liczby osób.
Dlatego kolejny ważny obszar badań koncentruje się na leczeniu niezależnym od genów
— na terapiach, które potencjalnie mogą działać na wiele genetycznych form choroby.
Przykładem jest SPVN06 firmy Sparing Vision, terapia genowa zaprojektowana w celu ochrony czopków fotoreceptorów przed degeneracją. Zamiast korygować mutację, która pierwotnie spowodowała RP, terapia wspiera przetrwanie pozostałych fotoreceptorów. Badanie PRODYGY fazy ½ objęło osoby z RP wywołanym przez różne geny. Jego początkowe wyniki spodziewane są w 2027 roku.
Zupełnie innym podejściem jest NPI-001 doustny lek opracowywany przez Nacuity Pharmaceuticals na RP związane z zespołem Ushera. Leczenie ma na celu zmniejszenie stresu oksydacyjnego, czyli takiego rodzaju uszkodzenia komórek, który przyczynia się
do utraty fotoreceptorów. Badanie fazy 1/2 wykazało, że uczestnicy otrzymujący NPI-001 mieli ponad 50-procentową redukcję utraty fotoreceptorów w ciągu dwóch lat w porównaniu z uczestnikami otrzymującymi placebo. Obecnie planowane jest badanie fazy 3, aby dalej sprawdzić, czy leczenie może spowolnić degenerację siatkówki.
Naukowcy zaczynają też zadawać jeszcze trudniejsze pytanie: czy po utracie fotoreceptorów można przywrócić wzrok?
W sierpniu 2026 roku rozpoczęło się badanie kliniczne fazy 1/2a DSP-3077 firmy Sumitomo Pharma America. Eksperymentalnej terapii komórkowej dla RP poddano pierwszego uczestnika. Zaczęto od ludzkich komórek przeprogramowanych do stanu przypominającego komórki macierzyste i wykorzystano je do hodowania tkanki siatkówki zawierającej komórki prekursorowe fotoreceptorów. Następnie chirurgicznie wszczepiono warstwę tych komórek pod siatkówkę. W przeciwieństwie do terapii mających na celu ochronę żywych fotoreceptorów, długoterminowym celem jest zastąpienie części komórek siatkówki, które zostały już utracone w wyniku choroby. To bardzo wczesne badania kliniczne – mające na celu ocenę bezpieczeństwa – ale stanowi ważny krok w podejściu regeneracyjnym do IRD.
Strategie te mogłyby potencjalnie poszerzyć krąg chorych, którzy skorzystają na przyszłych terapiach, o osoby, u których konkretny gen wywołujący chorobę nie ma jeszcze ukierunkowanej terapii, a w przyszłości także o osoby z bardziej zaawansowaną degeneracją siatkówki.

Dzięki uprzejmości Fighting Blindness Canada
Tłumaczenie i opracowanie Anna Wszołek Październik 2026 r.